İllərdir elmdə dəyişməz qəbul edilən təməl bir qayda var idi: Yer üzündə oksigen yalnız günəş işığı vasitəsilə, bitkilər və yosunların həyata keçirdiyi fotosintez prosesi nəticəsində yaranır. Lakin 2024-cü ilin iyul ayında "Nature Geoscience" jurnalında dərc olunan və bu gün də elmi dairələrdə rezonans doğurmaqda davam edən tədqiqat bu nəzəriyyəni alt-üst etdi.
Şotlandiya Dəniz Elmləri Assosiasiyasının (SAMS) professoru Endryu Svitmanın (Andrew Sweetman) rəhbərlik etdiyi beynəlxalq alimlər heyəti Sakit Okeanın 4000-4200 metr dərinliyində, zifiri qaranlıqda böyük miqdarda oksigenin ayrıldığını sübut ediblər.
Cihaz xətası sanılan 10 illik şübhə
Əslində bu fenomenin ilk izləri hələ 2013-cü ildə Sakit Okeanın Havay adaları ilə Meksika arasında yerləşən "Klarion-Klipperton" (CCZ) zonasında aparılan ölçmələrdə görünmüşdü. Sualtı cihazlar dəniz dibində oksigenin azaldığını yox, əksinə artdığını göstərirdi. O zaman alimlər sensorların xarab olduğunu düşünərək nəticələri nəzərə almamışdılar. Lakin sonrakı illərdə fərqli metodlarla aparılan təkrar sınaqlar göstərdi ki, zifiri qaranlıqda oksigen həqiqətən də fasiləsiz olaraq istehsal olunur.
Sirrin kimyəvi mexanizmi: Dəniz dibindəki "AA batareyaları"
Məsələnin kökünü həll etmək üçün ABŞ-nin Şimal-Qərb Universitetinin (Northwestern University) Kimya kafedrasının professoru Frans Qayger (Franz Geiger) prosesə qoşulub. Laboratoriya analizləri nəticəsində bəlli olub ki, prosesin arxasında dəniz dibində səpələnmiş polimetal düyünlər dayanır. Tərkibi manqan, dəmir, kobalt, nikel və mis kimi qiyməti metallarla zəngin olan bu quş yumurtası böyüklüyündəki daşlar təbii elektrod rolu oynayır.
Voltaj göstəricisi: Tək bir metal düyün 0.95 volt elektrokimyəvi gərginlik yaradır.
Elektroliz reaksiya: Bir neçə daş yan-yana gəldikdə gərginlik dəniz suyunu parçalamaq üçün tələb olunan 1.5 volt həddini keçir.
Nəticə: Dəniz suyu hidrogen və oksigen qazına ayrılır. Yəni okean dibindəki daşlar bildiyimiz məişət batareyaları kimi zəncirvari zəncir təşkil edərək suyu elektroliz edir.
Kainatda həyat axtarışı və ekoloji həyəcan
Bu kəşf iki böyük mühüm nəticə ortaya qoyur:
Yad planetlərdə həyat: Artıq bəlli olur ki, Günəşdən uzaq, buzlu okeanlara sahib olan səma cisimlərində (məsələn, Yupiterin Avropa peykində) fotosintez olmadan da oksigenə əsaslanan yaşam formalaşa bilər.
Mədənçilik təhlükəsi: Həmin polimetal düyünlər elektromobil batareyalarının istehsalı üçün böyük qiymətə malikdir və mədən şirkətləri onları okean dibindən toplamaq istəyir. Lakin bu daşların çıxarılması dərin okean ekosistemini oksigensiz qoyaraq oradakı canlılıq aləmini tamamilə məhv edə bilər.